Ölçü (Vezin) ( ♩ )

Şiirde dizelerin hece sayısı ya da hecelerin açıklık-kapalılık düzeni bakımından denk olması.

Hece ölçüsü

Dizelerdeki hece sayısının eşit olmasına dayanır. Türk halk şiirinin millî ölçüsüdür. 7’li, 8’li ve 11’li kalıplar en yaygın olanlarıdır. Dizeyi okurken verilen kısa duraklamalara “durak” denir.

• İn-ce-cik-ten / bir kar ya-ğar (Karacaoğlan): 8’li hece ölçüsü (4+4).
• Ne has-ta bek-ler sa-ba-hı (Necip Fazıl Kısakürek): 8’li hece ölçüsü.

Aruz ölçüsü

Hecelerin açık (kısa) ya da kapalı (uzun) oluşuna dayanır. Arap şiirinden Fars şiirine, oradan divan şiirine geçmiştir. Kalıplar “fâilâtün, mefâîlün” gibi tefilelerle gösterilir. Türkçede uzun ünlü az olduğu için imale (kısa heceyi uzun okuma), zihaf (uzun heceyi kısa okuma) ve ulama gibi kolaylıklara başvurulur.

• Be-ni can-dan u-san-dır-dı ce-fâ-dan yâr u-san-maz mı (Fuzûlî): mefâîlün mefâîlün mefâîlün mefâîlün

Serbest ölçü

Belirli bir hece sayısına ya da kalıba bağlı kalmadan yazılan şiirdir. Ahenk; tekrar, ses benzerlikleri ve iç ritimle sağlanır. Nazım Hikmet ve Garip şairleriyle Türk şiirinde yaygınlaştı.

• Yaşamak bir ağaç gibi tek ve hür / ve bir orman gibi kardeşçesine (Nazım Hikmet)