Edebiyat terimleri sözlüğü

Anlatıcı: Kurmaca bir metinde olayları okura aktaran ses. Yazarla aynı kişi değildir.
Bakış açısı: Anlatıcının olaylara hangi konumdan baktığı. Kahraman anlatıcı (birinci kişi), gözlemci anlatıcı ve hâkim (her şeyi bilen) anlatıcı en yaygın türleridir.
Bilinç akışı: Karakterin zihninden geçen düşünce, duygu ve çağrışımların düzenlenmeden, akış hâlinde aktarıldığı anlatım tekniği. Örnek: Virginia Woolf, “Mrs Dalloway”
İç monolog: Karakterin kendi kendine konuşmasının, düşüncelerinin doğrudan okura aktarılması. Örnek: Oğuz Atay, “Tutunamayanlar”
Olay örgüsü: Bir anlatıdaki olayların neden-sonuç ilişkisi içinde birbirine bağlanma düzeni.
Serim: Olay hikâyesinde kişilerin, zamanın ve mekânın tanıtıldığı giriş bölümü.
Düğüm: Olayların geliştiği, merakın en üst noktaya çıktığı gelişme bölümü.
Çözüm: Olayların sonuca bağlandığı son bölüm.
Olay hikâyesi (Maupassant tarzı): Serim, düğüm ve çözüm bölümlerinden oluşan, merak unsurunun öne çıktığı hikâye tarzı. Örnek: Ömer Seyfettin, “Kaşağı”
Durum hikâyesi (Çehov tarzı): Belirli bir olaydan çok bir anı, bir duygu ya da gündelik bir durumu anlatan, kesin bir sonu olmayan hikâye tarzı. Örnek: Sait Faik Abasıyanık, “Semaver”
Çerçeve anlatı: Bir anlatının içinde başka bir anlatının yer aldığı yapı. Genellikle bir defter, mektup ya da anı aracılığıyla kurulur. Örnek: Sabahattin Ali, “Kürk Mantolu Madonna”
Üstkurmaca (Metafiction): Kurmaca bir metnin kendi kurmaca olduğunu okura hissettirdiği, yazma sürecini konu edindiği anlatım biçimi. Örnek: Oğuz Atay, “Tutunamayanlar”
Metinlerarasılık: Bir metnin başka metinlere gönderme yapması, onları alıntılaması ya da dönüştürmesi.
Parodi: Bir eserin ya da üslubun, onunla alay edecek biçimde taklit edilmesi. Örnek: Cervantes, “Don Kişot” (şövalye romanlarının parodisi)
Pastiş: Başka eserlerin üslup ve öğelerinin, alay amacı taşımadan bir araya getirilerek yeni bir metin oluşturulması.
İroni: Söylenen ile kastedilen arasındaki karşıtlığa dayanan ince alay. Örnek: Orhan Veli, “Kitâbe-i Seng-i Mezar”
Alegori: Soyut kavramların somut kişi, varlık ya da olaylarla simgesel olarak anlatılması. Örnek: George Orwell, “Hayvan Çiftliği”; Şeyh Gâlib, “Hüsn ü Aşk”
Sembol (Simge): Bir kavramı ya da düşünceyi temsil eden somut imge.
İmge: Duyulara seslenen, zihinde bir görüntü uyandıran şiirsel anlatım. Modern şiirin temel yapı taşıdır.
Motif: Bir eserde ya da bir gelenekte tekrar tekrar karşımıza çıkan unsur. Örnek: Divan şiirinde gül ve bülbül
Tema: Bir eserin işlediği temel düşünce ya da duygu. Örnek: Zaman, yalnızlık, aşk
Üslup (Biçem): Bir yazarın dili kullanma biçimine özgü kişisel tarz.
Dize (Mısra): Şiirin her bir satırı.
Beyit: Anlamca bütünlük taşıyan iki dizelik nazım birimi.
Dörtlük: Dört dizeden oluşan nazım birimi; halk şiirinin temel birimidir.
Matla: Gazel ve kasidenin ilk beyti. İki dizesi de uyaklıdır.
Makta: Gazel ve kasidenin son beyti; şairin mahlası genellikle bu beyitte geçer.
Mahlas: Divan ve halk şairlerinin şiirlerinde kullandıkları takma ad. Örnek: Fuzûlî, Bâkî, Karacaoğlan
Nakarat: Şiirin bent ya da dörtlük sonlarında tekrarlanan dize ya da dizeler. Örnek: “Gidelim serv-i revânım yürü Sa’d-âbâd’a” (Nedîm)
Mazmun: Divan şiirinde kalıplaşmış, ortak anlamı olan imge ve benzetmeler. Örnek: Servi (sevgilinin boyu), mum (âşık), gül (sevgili)
Gazel: Aşk, şarap ve güzelliği işleyen, 5–15 beyitlik divan nazım şekli. Uyak düzeni aa, ba, ca… şeklindedir.
Kaside: Din ve devlet büyüklerini övmek için yazılan, 33–99 beyitlik divan nazım şekli.
Mesnevi: Her beyti kendi içinde uyaklı (aa, bb, cc…), uzun anlatılara uygun divan nazım şekli. Örnek: Fuzûlî, “Leylâ vü Mecnûn”
Rubai: Dört dizeden oluşan, felsefi ve tasavvufi düşüncelerin işlendiği divan nazım şekli. Uyak düzeni aaxa.
Koşma: Halk şiirinin 11’li hece ölçüsüyle yazılan, aşk ve doğa gibi lirik konuları işleyen nazım şekli. Örnek: Karacaoğlan
Mani: 7’li hece ölçüsüyle yazılan, aaxa uyak düzenli tek dörtlükten oluşan anonim halk şiiri.
İlahi: Tanrı sevgisini işleyen, tekkelerde ezgiyle okunan dinî-tasavvufi halk şiiri. Örnek: Yunus Emre, “Dolap Niçin İnilersin”
Sone: İki dörtlük ve iki üçlükten oluşan 14 dizelik Batı nazım şekli.
Terza rima: Üçlükler hâlinde, aba bcb cdc… düzeninde uyaklanan Batı nazım şekli. Dante’nin İlahi Komedya’sı bu düzenle yazılmıştır.
Serbest şiir: Ölçü ve uyak gibi kalıplara bağlı kalmadan yazılan şiir.
Lirik şiir: Aşk, ayrılık, özlem gibi coşkulu duyguları işleyen şiir türü.
Epik şiir: Kahramanlık, savaş ve yiğitlik konularını işleyen şiir türü.
Didaktik şiir: Bir bilgiyi ya da ahlaki bir öğüdü öğretmek amacıyla yazılan şiir.
Pastoral şiir: Doğa güzelliklerini ve kır hayatını işleyen şiir türü.
Satirik şiir: Kişileri ya da toplumu eleştiren, alaycı şiir türü. Divan edebiyatında hiciv ve hezl olarak bilinir.
Mersiye (Ağıt): Ölen birinin ardından duyulan acıyı anlatan şiir. Örnek: Bâkî, “Kanuni Mersiyesi”
Trajedi: Kahramanın kader, tutku ya da bir hata nedeniyle yıkıma sürüklendiği, korku ve acıma uyandıran tiyatro türü. Örnek: Shakespeare, “Hamlet”
Komedi: İnsanların ve toplumun gülünç yanlarını gösteren, mutlu sonla biten tiyatro türü.
Dram: Trajedi ile komedinin özelliklerini bir arada taşıyan, hayatın acı ve güldürücü yönlerini birlikte gösteren tiyatro türü.
Monolog: Bir karakterin sahnede tek başına, yüksek sesle konuşması.
Ortaoyunu: Seyircinin ortasındaki bir alanda, Kavuklu ve Pişekâr gibi tiplerle oynanan geleneksel Türk tiyatrosu.
Meddah: Elindeki mendil ve sopayla tek başına hikâye anlatan, farklı tipleri taklit eden geleneksel anlatıcı.
Karagöz: Deriden yapılmış tasvirlerin perde arkasından ışıkla yansıtılarak oynatıldığı geleneksel gölge oyunu.
Deneme (Essay): Yazarın bir konudaki kişisel görüşlerini, kanıtlama kaygısı taşımadan, samimi bir dille anlattığı yazı türü. Örnek: Tanpınar, “Beş Şehir”
Fabl: Hayvanların ve bitkilerin konuşturulduğu, ders vermek amacıyla yazılan kısa anlatı. Örnek: La Fontaine masalları
Novella (Uzun öykü): Hikâyeden uzun, romandan kısa kurmaca türü. Örnek: Stefan Zweig, “Satranç”
Tefrika: Bir roman ya da yazının gazete veya dergide bölüm bölüm yayımlanması. Örnek: “Çalıkuşu” Vakit gazetesinde tefrika edildi.
Kamu malı: Telif koruma süresi dolmuş, herkesin serbestçe kullanabildiği eser. Türkiye’de süre, yazarın ölümünden itibaren 70 yıldır.
Sürpriz bozan (Spoiler): Bir eserin sonunu ya da önemli bir gelişmesini önceden açık eden bilgi.
Absürt (Saçma): İnsanın anlam arayışı ile dünyanın anlamsızlığı arasındaki çatışmayı anlatan felsefi ve edebî kavram. Örnek: Albert Camus, “Yabancı”
Yabancılaşma: Bireyin kendisine, topluma ve emeğine uzaklaşması, ait olamama duygusu. Örnek: Franz Kafka, “Dönüşüm”
Antikahraman: Geleneksel kahramanlık özelliklerinden yoksun, sıradan ya da kusurlu ana karakter. Örnek: Oğuz Atay’ın “tutunamayan” karakterleri
Distopya: Baskıcı, korkutucu bir gelecek toplumunu anlatan kurmaca türü. Ütopyanın karşıtıdır. Örnek: George Orwell, “1984”
Ahenk: Şiirde ölçü, uyak, redif, aliterasyon ve asonans gibi unsurlarla sağlanan ses uyumu.